Postępowanie upadłościowe daje syndykowi ogromne uprawnienia dotyczące modyfikacji obowiązków upadłego związanych z prowadzonym postępowaniem. Wszystkie te obowiązki zmierzają do takiego prowadzenia postępowania upadłościowego, aby zakończyć je w możliwie najkrótszym czasie i zwiększyć zaspokojenie wierzycieli.
Szerokie uprawnienia syndyka masy upadłości dotyczą możliwości ubezskutecznienia czynności prawnych upadłego, regulowania sposobu wykonywania umów przez upadłego oraz uprawnia syndyka do decydowania o kształcie listy wierzytelności. W przypadku listy wierzytelności syndyk ostatecznie decyduje o tym, czy i w jakim zakresie dany wierzyciel weźmie udział w planach podziału.
Uprawnienia syndyka masy upadłości dotyczą również regulowania statusu umów wzajemnych, obowiązujących w momencie ogłoszenia upadłości dłużnika. W tym zakresie syndyk masy upadłości może między innymi odstąpić od umowy leasingu ze skutkiem na dzień ogłoszenia upadłości, wypowiedzieć umowy najmu lub dzierżawy czy też odstąpić od umów o zakazie konkurencji. Prawo upadłościowe pozwala syndykowi odstąpić za zgodą sędziego – komisarza również od umów wzajemnych i niewzajemnych zawartych przez upadłego.
Bardzo często, w szczególności w przypadku upadłości spółek budowlanych, pełniących rolę inwestora czy generalnego wykonawcy w toku postępowania upadłościowego pojawiają się wnioski syndyka masy upadłości o odstąpienie od umowy niewzajemnej – kaucji gwarancyjnej.
Kaucja gwarancyjna to umowa będąca rodzajem zabezpieczenia, w szczególności w umowach o roboty budowlane. Umowa kaucji gwarancyjnej jest umową nienazwaną, co oznacza, że nie została ona szczegółowo uregulowana w żadnych przepisach. Zasadnicza praktyka związana z uregulowaniem umowy kaucji gwarancyjnej, ukształtowała się w związku z umowami o roboty budowlane.
Kaucja gwarancyjna to w praktyce określona kwota pieniężna, wpłacana jednorazowo lub kilkukrotnie na rzecz inwestora lub generalnego wykonawcy (ew. wykonawcy), celem zabezpieczenia roszczeń inwestora lub wykonawcy.
Umowa kaucji gwarancyjnej ma ten skutek, że wykonawca przenosi na rzecz inwestora środki pieniężne i stają się one od wtedy majątkiem inwestora. Kaucja standardowo podlega zwolnieniu po bezusterkowym okresie gwarancji i dokonaniu odbiorów pogwarancyjnych.
W ramach postępowania upadłościowego inwestora – inwestor zatrzymuje środki pieniężne aż do upływu okresu gwarancji. Ogłoszenie upadłości nie zwalnia syndyka masy upadłości generalnego wykonawcy lub wykonawcy z konieczności naprawy wad i usterek, jeśli ujawniły się po ogłoszeniu upadłości. Syndyk masy upadłości musi zatem nie tylko angażować środki masy upadłości, by dokonywać napraw gwarancyjnych, ale również oczekiwać na upływ okresu gwarancji, odbiory pogwarancyjne i dochodzić ewentualnego zwrotu z tytułu rozliczenia kaucji gwarancyjnej. Istnieje jednak duże prawdopodobieństwo dokonania kompensaty roszczenia z tytułu zwrotu kaucji gwarancyjnej z roszczeniami związanymi np. z wykonawstwem zastępczym wynikającym z naprawą wad lub usterek przez inwestora.
W takiej sytuacji Syndyk masy upadłości zazwyczaj korzysta z wniosku kierowanego do sędziego – komisarza o zezwolenie na odstąpienie od umowy niewzajemnej – kaucji gwarancyjnej, który znajduje swoją podstawę w art. 98 ust. 1c ustawy Prawo upadłościowe. Jeśli sędzia – komisarz wyda zgodę na odstąpienie od umowy kaucji gwarancyjnej ze skutkiem na dzień ogłoszenia upadłości, wtenczas syndyk masy upadłości nie jest związany obowiązkami wynikającymi z umowy gwarancji (naprawa wad i usterek ujawnionych po ogłoszeniu upadłości), zaś inwestor ma obowiązek rozliczenia kaucji gwarancyjnej ze skutkiem na dzień ogłoszenia upadłości.
Przepis art. 98 ust. 1c Prawa Upadłościowego został wprowadzony ustawą z dnia 15.05.2015 r. [wprowadzającą ustawę Prawo restrukturyzacyjne]. W uzasadnieniu do projektu ustawy Prawo Restrukturyzacyjne i zmianie innych ustaw, zaznaczono, że pomimo kierowania się przez Sędziego – komisarza celem postępowania upadłościowego, Sędzia – komisarz powinien wziąć pod uwagę przy rozpatrywaniu wniosku ważny interes drugiej strony. Jak bowiem wskazano w projekcie ustawy: Jednocześnie, w celu zabezpieczenia słusznych praw kontrahenta upadłego wprowadza się zasadę, że odstąpienie od każdej umowy wymaga zgody sędziego – komisarza, który wydając zgodę kieruje się celem postępowania upadłościowe, biorąc pod uwagę ważny interes drugiej strony umowy. Druga strona umowy będzie również miała prawo zaskarżenia postanowienia sędziego – komisarza. Jest to szczególnie ważne przy wydawaniu przez Sędziego – komisarza zgody na odstąpienie od umowy innej niż wzajemna, w ramach której Syndyk masy upadłości posiada decydujący wpływ na kontynuowanie umowy, zaś druga strona umowy nie posiada instrumentów prawnych do tego, aby zabezpieczyć swoje interesy. Drugiej stronie umowy nie przysługuje bowiem uprawnienie wynikające z art. 98 ust. 2 ustawy Prawo upadłościowe. Uprawnienie to umożliwia zwrócenie się do Syndyka masy upadłości o zajęcie stanowiska, czy odstępuje od umowy wzajemnej, czy też żąda jej wykonania.
Po pierwsze, jest to cel postępowania upadłościowego, a pomocniczo – ważny interes drugiej strony.
Jak pisze S. Sołtysik [w:] P. Machnikowski [red.], Prawo upadłościowe. Komentarz [w:] Zobowiązania. Tom V. Przepisy pozakodeksowe. Komentarz, wyd. 1, 2025, art. 98: Umowy inne niż wzajemne – odrębności. Specyficzne uregulowanie art. 98 ust. 1 c PrUpad pozwala na poczynienie kilku uwag co do odmienności reżimu, któremu ustawodawca poddał te kontrakty względem umów wzajemnych. Po pierwsze, przepis ten wskazuje na uprawnienie syndyka masy upadłości do odstąpienia od takich umów. Skoro zatem, odmienne niż art. 98 ust. 1 PrUpad, nie wspomina on o decyzji syndyka o wykonywaniu takich umów, należy uznać, że jeżeli syndyk chce wykonywać umowę niewzajemną, nie musi na takie działanie uzyskiwać zgody sędziego – komisarza. Po drugie, zawarty w art. 98 ust. 1c PrUpad zakres odesłania jedynie do zastosowania ust. 1-1b art. 98 PrUpad wskazuje, że wyłączone są zarówno uprawnienie drugiej strony umowy do zażądania od syndyka decyzji co do tego, czy od umowy niewzajemnej zamierza odstąpić, jak i skutek odstąpienia w przypadku braku oświadczenia w terminie trzech miesięcy [por. art. 98 ust. 2 PrUpad]. Po trzecie, drugiej stronie umowy niewzajemnej nie będzie przysługiwać do czasu spełnienia lub zabezpieczenia świadczenia wzajemnego specyficzne ius retentionis [por. art. 98 ust. 3 PrUpad] – co jest o tyle oczywiste, że w przypadku kontraktu niesynalagamatycznego nie można z założenia mówić o świadczeniu wzajemnym. Natomiast ogólne uregulowanie art. 99 PrUpad, w którym mowa o drugiej stronie umowy [a nie tylko o drugiej stronie umowy wzajemnej], sugeruje, że przepis te znajdzie zastosowanie także w przypadku odstąpienia przez syndyka masy upadłości od umowy niebędącej umowną wzajemną.
Sędzia – komisarz wydając postanowienie o wyrażeniu zgody na odstąpienie od umowy wzajemnej kieruje się w zasadzie dwoma kryteriami. Pierwsze – to kryterium celu postępowania upadłościowego. Mowa tutaj oczywiście o celu wskazanym w art. 2 ust. 1 PrUpad. Przede wszystkim zatem, orzekając w przedmiocie zgody, sędzia – komisarz musi mieć na uwadze, czy odstąpienie od danej umowy lub jej dalsze wykonanie prowadzić będzie do zaspokojenia roszczeń wierzycieli w jak największym stopniu. Sędzia – komisarz musi jednak także zważać na cel pomocniczy w postaci zachowania dotychczasowego przedsiębiorstwa dłużnika. […] Pomocniczo, sędzia – komisarz będzie brać pod uwagę ważny interes drugiej strony umowy. […] Jak się więc wydaje, przesłanka ta będzie spełniona tylko w wyjątkowych sytuacjach. Można tu jako przykład wymienić przypadek, w którym odstąpienie od umowy przyniesie niewielką korzyść masie upadłości, ale spowoduje nieproporcjonalny uszczerbek u kontrahenta upadłego. Analogicznie może chodzić o umowy, w których kontrahentem upadłego jest osoba o szczególnie wrażliwym statusie, dla której wykonanie umowy ma bardzo istotne znaczenie [osoba niepełnosprawna, osoba pozbawiona źródeł zarobkowania bez swojej winy, etc.].
Charakter prawny umowy zawartej pomiędzy Upadłym a Drugą stroną umowy – uwagi dla umowy kaucji gwarancyjnej zawartej w umowie o roboty budowlane.
W prowadzonej przez nas sprawie, w ramach której reprezentowaliśmy interesy drugiej strony umowy (inwestora), syndyk masy upadłości wystąpił do sędziego – komisarza z wnioskiem o wyrażenie zgody na odstąpienie od umowy niewzajemnej – kaucji gwarancyjnej.
Wykładnia zapisów umowy przeanalizowana przez Kancelarię prowadziła do wniosku, że powoływane przez syndyka masy upadłości zapisy, nie formułowały odrębnej umowy kaucji gwarancyjnej, lecz były zapisami dotyczącymi części wynagrodzenia należnego tytułem wykonanych robót. Zapisy powoływane przez syndyka masy we wniosku mówiły bowiem o kwotach zatrzymanych tytułem wynagrodzenia za wykonane roboty budowlane.
Jak wskazuje Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20.09.20204 r. [sygn. akt: II CSKP 1384/22]: Cechą konstrukcyjną kaucji gwarancyjnej jest przeniesienie własności środków pieniężnych z majątku podmiotu ustanawiającego kaucję [podwykonawcy] do majątku wierzyciela [generalnego wykonawcy]. Zabezpieczenie oparte na zgodzie podwykonawcy na niewypłaceniu przez wykonawcę części wynagrodzenia przez oznaczony czas w celu ewentualnego zaspokojenia z tego wynagrodzenia roszczeń z tytułu nienależytego wykonania umowy lub obowiązków z tytułu rękojmi nie ma cech kaucji gwarancyjnej. W takiej sytuacji określenie „kaucja gwarancyjna” stanowi jedynie odniesienie do funkcjonującej w obrocie terminologii oznaczającej udzielenie zabezpieczenia należytego wykonania robót poprzez przyzwolenie zamawiającemu na niewypłacenie wykonawcy w określonym czasie części wynagrodzenia. W konsekwencji roszczenie podwykonawcy o wypłatę zatrzymanej części wynagrodzenia objęte jest odpowiedzialnością solidarną inwestora. Powyższa charakterystyka prowadzi do wniosku, że w każdej sytuacji decydują poszczególne postanowienia zawartych przez strony umów. W istocie, w ramach zasady autonomii woli stron, przesądzające znaczenie ma treść umowy i nadane w ten sposób znaczenie „kaucji gwarancyjnej”.
W podobnym tonie wypowiedział się Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku w sprawie I AGa 121/18, w którym uznano, że: Zdaniem Sądu Apelacyjnego posługiwanie się w umowach łączących powoda z […] pojęciami „kaucja gwarancyjna”, „kaucja na zabezpieczenie”, „kaucja z tytułu dobrego wykonania umowy”, kaucja krótkoterminowa”, „kaucja długoterminowa” nie przesądza, że doszło między nimi do zawarcia umowy kaucji w znaczeniu powyżej przedstawianym. Nie może budzić wątpliwości, że zbliżone funkcje do kaucji może realizować regulacja umowna odraczająca termin zapłaty części wynagrodzenia. W razie powstania po stronie zamawiającego wierzytelności związanej z nienależytym wykonaniem umowy, wierzytelność ta może podlegając kompensacie z wierzytelnością wykonawcy z tytułu wynagrodzenia. Na możliwość ustanowienia tego rodzaju zabezpieczenia zwraca się uwagę zarówno w piśmiennictwie, jak i w orzecznictwie [por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 5 listopada 2015 r., V CSK 124/15, niepubl., i z dnia 11 marca 2016 r., I CSK 137/15, niepubl., oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 lutego 2007 r., I CSK 403/06, niepubl.]. Odroczenie terminu zapłaty wynagrodzenia, w przeciwieństwie do wygaśnięcia wierzytelności o zapłatę wynagrodzenia na skutek potrącenia z wierzytelnością wzajemną zamawiającego, nie uchyla przewidzianej art. 647 § 5 k.c. solidarnej odpowiedzialności inwestora oraz zawierającego umowę z podwykonawcą za zapłatę wynagrodzenia za roboty wykonane przez podwykonawcę. […].
W sprawie, w której reprezentowaliśmy inwestora, Sędzia – komisarz uznał, że zapisy umowy, na które powołuje się syndyk masy upadłości nie są odrębną umową kaucji gwarancyjnej, tylko należą do integralnej części umowy o roboty budowlane, która należy do umów wzajemnych.
Należy również podkreślić, że przeniesienie własności środków pieniężnych w ramach umowy kaucji gwarancyjnej musi nastąpić w chwili zawarcia umowy, a nie w trakcie jej obowiązywania, w tym wypadku (jak należałoby uznać na kanwie stanowiska syndyka masy upadłości) w momencie wystawienia faktury przez wykonawcę tytułem zrealizowanych robót. „Umowa kaucji gwarancyjnej mieści się w czynnościach prawnych o charakterze powierniczym, polegających na tzw. przewłaszczeniu na zabezpieczenie, w ramach którego udzielający zabezpieczenia (fiducjant) przenosi własność rzeczy na fiducjariusza w celu zabezpieczenia wykonania określonego zobowiązania. Skutkiem tego rodzaju czynności prawnych jest przeniesienie prawa własności rzeczy (ruchomych lub nieruchomości) lub określonej ilości środków pieniężnych na nabywcę w chwili zawarcia umowy, które stają się częścią jego majątku. Przedmiot zabezpieczenia zazwyczaj pozostaje w posiadaniu fiducjanta, który w ograniczonym zakresie może z niego korzystać, a jego nabywca zobowiązuje się do powrotnego przeniesienia własności przedmiotu zabezpieczenia z chwilą zaspokojenia zabezpieczonego długu. Od typowej umowy przewłaszczenia na zabezpieczenia umowa kaucji gwarancyjnej różni się przedmiotem zabezpieczenia (określona ilość środków pieniężnych) oraz tym, że przedmiot kaucji nie zostaje w posiadaniu ustanawiającego kaucję. Przeniesienie własności rzeczy (ruchomej, nieruchomości) lub określonej ilości środków pieniężnych na zabezpieczenie nie powoduje automatycznego zaspokojenia zabezpieczonej wierzytelności i jej wygaśnięcie, lecz stwarza możliwość łatwiejszego jej zaspokojenia w razie bezskutecznego upływu terminu. W przypadku niespełnienia świadczenia w przewidzianym terminie, biorący kaucję jest upoważniony do zaspokojenia się z przedmiotu kaucji.” (Wyrok SN z 17.12.2015 r., I CSK 1005/14, LEX nr 1976236).
Ostatecznie zatem, o uwzględnieniu wniosku Syndyka masy upadłości o odstąpienie od umowy kaucji gwarancyjnej decydują nie tylko: ważny interes drugiej strony oraz cel postępowania upadłościowego, ale również sama istota umowy.
Publikowane treści nie stanowią porady prawnej. Kancelaria nie ponosi odpowiedzialności za ich wykorzystanie przez czytelnika. Jeżeli potrzebujesz indywidualnej porady, umów się na spotkanie (Katowice, Bielsko – Biała – tel. +48 33 861 84 57).
